"SIʻENE TUʻU PĒ ʻA E TOTONÚ, KAE TUʻU PĒ MO E ʻOFÁ"
Lolotonga ʻa e ngaahi taʻu faingataʻaʻia fakaʻekonomika ʻa māmaní (Great Depression), ko e ngāue naʻe mahuʻinga lahi ki he Pulekolo ʻo Niu ʻIoake (New York) naʻe hingoa ko Fiorello La Guardia ko ʻene feinga ke feohi mo tokoni ki he kakaí. Naʻe lahi ʻene heka holo mo e kau tāmate-afí lolotonga ʻenau ngāué, ʻalu holo fakataha mo e kau polisí, pea faʻa muimui foki he fānau tukuhausiá ʻi hono faʻa ʻave kinautolu ke fakaʻeveʻevaʻí.
ʻI ha pō momoko lahi fakaʻulia ʻi Sanuali ʻo e taʻu 1935, naʻe fakaʻohovale ʻa e ʻaʻahi fakatuʻupakē atu ʻa e Pulekolo ni ki he fuʻu loki naʻe hoko ko e fale fakamaau ʻo e feituʻu masiva taha ʻo e kolo ni. Naʻane talaange ki he tangata fakamaau naʻe ngāue ʻi he pō ko iá ke ne ʻalu ʻo kiʻi mālōlō ka ne fetongi fakataimi ʻe ia.. Ko ia naʻe tangutu leva ʻa La Guardia (Pulekolo) ʻi he sea ʻo e fakamaaú ke hoko atu ʻa e ngaahi hopó.
Naʻe ʻikai ke fuoloa, kuo taki mai siʻa fineʻeiki kofu mahaehae ki he sea ʻo e kakai naʻe fakaʻilo pe talatalaakiʻi ki he ngaahi faʻahinga hia kehekehe. Ko e hia naʻe fakaʻilo ai siʻi fineʻeikí ko ʻene kaihaʻasi ʻo ha foʻi mā. Naʻane fakamatala ki he fakamaaū (Pulekolo) ʻo pehē ʻoku ʻi ai ʻene tama fefine ʻoku nau nofo, pea ʻoku lolotonga tokoto he ʻoku puke pea kuo liʻaki ia ʻe hono husepānití. ʻOku ʻi ai foki hono ongo kiʻi mokopuna ʻe toko 2 ʻoku na nofo atu pē ʻi ʻapi ʻo mate he fiekaiá.
Naʻe ʻi he lokí foki ʻa e tangata tauhi ʻo e falekoloa naʻe kaihaʻasi mei ai ʻe he fineʻeikí ʻa e foʻi mā. Naʻe vivili ʻa e tangata ni ke hoko atu pē ʻa e fakaʻiló ʻo ne pehē ki he Pulekoló (fakamaau): "ʻEiki Fakamaau, ko e feituʻu fakatuʻutāmaki ʻaupito ʻeni ʻo e kolo ni. Ko ia ai ʻoku totonu ke tautea ʻa e fefine ni ke ako ai ʻe he kakaí ha lēsoni."
Naʻe māpuhoi ʻa La Guardia (Fakamaau/Pulekolo), pea ne tafoki ki he fineʻeikí ʻo ne pehē ki ai: "Kuo pau pē ke u tautea koe. Kuo pau ke fakahoko tatau ʻa e laó ki he kakai kotoa pē. Te ke moʻua ki he $10 pe ko e nofo pōpula ʻi he ʻaho ʻe 10"
Naʻe vakai atu ʻa e kakai fanongo hopó lolotonga ʻa e tala ʻe he Fakamaaú ʻene tuʻutuʻuní, naʻane ala ki he kato ʻo hono kofú ʻo ne toʻo mei ai ha laʻi $10 ʻo ne toʻo hifo hono tatā faka-fakamaaú ʻo ne lī ki ai ʻa e laʻi $10 ʻo ne toki lea leʻolahi mai ki he fineʻeikí mo e kau fanongo hopó: "Ko e moʻua $10 ʻeni kuo u ʻosi totongi ia ʻe au. ʻOku ʻikai ko ia pē, ka ʻoku ou hilifaki foki ha moʻua sēniti ʻe 50 kiate kimoutolu kotoa pē ʻoku ʻi fale-hopo ni koeʻuhí ko hoʻomou nofo ʻi ha kolo kuopau ai ke kaihaʻa siʻa fineʻeiki masiva ke fafangaʻaki hono makapuná.
Naʻane toki ui ki he tangata leʻo matapaā ʻo ne ʻoange ki ai hono tataā mo e $10 ʻo ne pehē ki ai: "Tānaki mei he kau fanongo hopó honau moʻuá pea ʻoange ia ki he fakaʻiloá (fineʻeiki)."
ʻI he ʻaho naʻe hokó naʻe fakamatala ai ʻi he ngaahi nusipepa ʻo Niu ʻIoaké ʻo pehē naʻe feʻunga mo e $47.50 naʻe tānaki ʻe he leʻo-matapaā ʻo ʻoange ki siʻi fineʻeiki masivá ke fafangaʻaki hono makapuna fiekaiá. Naʻe kau ʻi he tānaki paʻanga ko iá ʻa e faifakatau ʻo e falekoloa naʻe kaihaʻasi mei ai ʻa e foʻi mā ʻe he fineʻeikí, kau faihia ʻi hono tufaki ʻo e faitoʻo-kona-tapú, kau maumauʻi ʻo e lao ʻo e halá, mo ha kau polisi. Naʻa nau taki taha totongi ha seniti ʻe 50 ke fakahaaʻi ʻenau poupou māfana ki he tuʻutuʻuni kuo faí, ʻo nau fakaʻosiʻaki haʻanau pasipasiʻi ʻa e Pulekoló.
Naʻe pau ha taha ke pekia,
Ko e toki mamata ia ʻa langi ʻi ha meʻa foʻou,
ʻA e Laó pe ko Au; (hia pe angahala)
Taʻeʻalo ke ʻiloa;
Kae toʻo ʻe Sīsū ʻeku hiá,
Siʻene tuʻu pē ʻa e Totonú,
ʻO mate pē maʻaku.
Kae tuʻu pē mo e ʻOfá.
Ko ʻene toki hā kotoa
ʻA e uho ʻo Sātaí;
Ko e ʻAfifió kuo līʻoa,
Kuo ʻosi mai ʻa langi.